Астанадағы аналар ізі: дана әйелдер есімімен аталған 14 көшені білесіз бе?

Астананың көше атауларына үңілсеңіз, тұтас бір рухани шежірені көресіз. Әсіресе Есілдің сол жағалауында бір-бірімен қиылысатын, әйел тұлғалардың есімі берілген көшелер шоғыры – елорда кеңістігіндегі ерекше феномен. Айша бибі, Ұмай ана, Қарашаш ана, Домалақ ана, Ұлпан, Ләйлі-Мәжнүн, Қыз Жібек, Айман-Шолпан, Тұмар ханым, Айғаным, Жұбан ана, Мариям Жағорқызы, Баян сұлу, Ақын Сара – барлығы 14 көше атауы қазақ дүниетанымындағы әйел образының тұтастығын танытады.

Бұл атаулардың бір аумақта тоғысуы кездейсоқ емес. Қала құрылысы кезінде жаңа аудандарға ұлттық мәдени кодты енгізу, тарихи жадыны жаңғырту мақсатында тақырыптық атаулар беру тәжірибесі қолданылды. Нәтижесінде, бір-бірімен қиылысатын көшелер арқылы қазақ тарихы мен әдебиетіндегі әйел бейнесінің эволюциясы – мифтік аналардан бастап тарихи ханымдар мен әдеби кейіпкерлерге дейін – бір кеңістікте тоғысты.

Аталған көшелердің тарихы Е.Тілешов пен О.Сүлейменов құрастырған «Астана көшелері» атты кітапта кеңінен баяндалған. Кітап 2010 жылы жарық көрген. Демек, бұл атаулардың елорда картасына енгеніне 15 жылдан асып отыр. Яғни олар уақыт сынынан өткен, қала жадында орныққан атаулар.

Тақырыптық атаулар феномені неде?

Қала құрылысы кезеңінде жаңа аудандарға атау беру барысында тақырыптық тұтастыққа мән берілген. Соның нәтижесінде әйел тұлғалар есімімен аталған көшелер бір аумақта шоғырланып, өзара қиылыса орналасқан. Бұл – кездейсоқ шешім емес.

Мұнда көне түркі мифологиясынан бастап тарихи ханымдар мен әдеби кейіпкерлерге дейінгі бейнелер бір кеңістікте үндеседі. Осы арқылы елорда тек географиялық нысан емес, ұлттық жадыны жаңғыртатын мәдени мәтінге айналған.

Көшелердің ұзындығы әртүрлі: шамамен бірнеше жүз метрден бір жарым шақырымға дейін созылады. Негізінен тұрғын үй кешендері мен әлеуметтік нысандарды байланыстыратын ішкі жолдар. Бірін-бірі қиып өтіп, бір идеялық желіге бірігеді.

Миф пен тарихтан әдебиетке дейін:

Айша бибі

XI–XII ғасырларда өмір сүрген деп саналатын Айша бибі – адал махаббаттың символы. Тараз маңындағы сәулет өнерінің інжу-маржаны саналатын кесене соның айғағы. Астанадағы Айша бибі көшесі орташа ұзындықтағы тұрғын аймақты кесіп өтеді. Бұл атау арқылы қала махаббат пен рухани тазалық құндылығын ұлықтайды.

Ұмай ана

Түркі мифологиясындағы аналық, ұрпақ жалғастығының киелі бейнесі – Ұмай ана. Көне түркі жазбаларында ол қорғаушы рух ретінде сипатталады. Ұмай ана көшесі жаңа тұрғын кешендерді жалғай отырып, ұрпақ пен болашақ идеясына символдық мағына береді.

Қарашаш ана

Қожа Ахмет Ясауидің анасы ретінде белгілі Қарашаш ана – тәрбиенің, даналықтың белгісі. Түркістандағы кесенесі халық тәу ететін орын. Астанадағы көше атауы рухани сабақтастықты білдіреді.

Домалақ ана

Нұрилә ана атанған Домалақ ана – қазақ руларының бірлігін сақтаудағы даналығымен танылған тарихи тұлға. Оның есімі берілген көше де бірқатар шағын көшелерді байланыстырып, бірлік идеясын ишаралайды.

Ұлпан

Ғабит Мүсіреповтің «Ұлпан» романындағы басты кейіпкер – ел басқарған, қайраткер әйел бейнесі. Ұлпан көшесі әдеби кейіпкер арқылы қазақ әйелінің көшбасшылық болмысын көрсетеді.

Ләйлі-Мәжнүн

Шығыс поэзиясындағы мәңгілік махаббат символы. Бұл көше атауы ұлттық шеңберден асып, шығыстық мәдени ықпалды танытады.

Қыз Жібек

Қазақ эпосындағы сұлулық пен адалдықтың көркем бейнесі. Қыз Жібек көшесі – жыр әлемін қалалық кеңістікке әкелген атау.

Айман-Шолпан

Қазақтың әзіл-сықаққа, тапқырлыққа құрылған эпос кейіпкерлері. Бұл көше атауы қыздардың зеректігі мен еркіндігін бейнелейді.

Тұмар ханым

Сақ патшайымы, Кир патшаны жеңген тарихи тұлға – Тұмар ханым (Томирис). Көше атауы батырлық пен мемлекетшілдіктің символына айналған.

Айғаным

Шоқан Уәлихановтың әжесі, ағартушылық дәстүрді жалғаған парасат иесі. Айғаным көшесі – білім мен зиялылықтың белгісі.

Жұбан ана

Қазақ шежіресінде аналық мейірім мен даналықтың символы ретінде сақталған есім.

Мариям Жағорқызы

Қазақ тарихындағы қайырымдылық, ізгілік істерімен танылған тұлға. Оның есімі берілген көше арқылы әлеуметтік жауапкершілік идеясы көрініс табады.

Баян сұлу

«Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырының кейіпкері. Махаббат жолындағы адалдықтың символы.

Ақын Сара

XIX ғасырдағы айтыс өнерінің жарық жұлдызы Сара Тастанбекқызы. Әйел ақынның есімімен аталған көше шығармашылық еркіндіктің белгісіндей.

Қала кеңістігіндегі рухани код

Бұл көшелер 15 жылдан астам уақыт бойы Астана картасында сақталып келеді. Уақыт өткен сайын олардың мағынасы тереңдей түсті. Бір аумақта аналық мейірім, махаббат, батырлық, даналық, шығармашылық, ағартушылық идеялары тоғысқан.

Астана көшелері арқылы қала өзінің рухани тамырын айқын көрсетеді. Бұл — әйел тұлғасының қазақ тарихы мен мәдениетіндегі орнын кеңістіктік деңгейде мойындау.

Елорда картасына қарағанда, біз жай ғана бағыт таппаймыз. Біз өткеннің үнін, ұлттық болмыстың бейнесін көреміз. Ал аналар есімімен аталған осы 14 көше — сол болмыстың жарқын көрінісі.

Автор: Айжан Алхабек